Tolerance h9 กับ h10 ต่างกันอย่างไร? คู่มืออ่านพิกัดความเผื่อของเพลาขาว

คำตอบสั้น ๆ คือ ทั้ง h9 และ h10 บอกว่าเพลาจะไม่ใหญ่เกินขนาดที่ระบุ ต่างกันที่ "เล็กได้แค่ไหน" โดย h10 ยอมให้เล็กกว่าขนาดระบุได้มากกว่า h9 ประมาณ 1.6 เท่า

ตัวอย่างที่เพลาขนาด 20 มิลลิเมตร h9 หมายถึงเพลาจะอยู่ระหว่าง 19.948 – 20.000 มิลลิเมตร ส่วน h10 จะอยู่ระหว่าง 19.916 – 20.000 มิลลิเมตร

ความต่างนี้ฟังดูเล็กน้อยในหน่วยมิลลิเมตร แต่เป็นตัวตัดสินว่าชิ้นงานจะประกอบได้พอดีหรือหลวมจนใช้งานไม่ได้

ระบบพิกัดความเผื่อ ISO 286 อ่านอย่างไร

สัญลักษณ์อย่าง h9 ประกอบด้วย 2 ส่วน

• ตัวอักษร (h) — บอก ตำแหน่ง ของช่วงพิกัดเทียบกับขนาดระบุ ว่าเบี่ยงไปทางบวก ทางลบ หรือคร่อมกลาง

• ตัวเลข (9) — บอก ความละเอียด หรือ IT Grade ยิ่งเลขน้อยยิ่งแม่นยำและยิ่งแพง

สิ่งที่ต้องจำอีกอย่างคือ ตัวพิมพ์เล็กใช้กับเพลา ตัวพิมพ์ใหญ่ใช้กับรู ดังนั้น h9 คือพิกัดของเพลา ส่วน H9 คือพิกัดของรู เป็นคนละอย่างกัน

ทำไมเพลาขาวถึงใช้ตัวอักษร h เป็นหลัก

ตำแหน่ง h มีคุณสมบัติพิเศษคือ ค่าเบี่ยงเบนด้านบนเท่ากับศูนย์ แปลว่าเพลาจะไม่มีทางใหญ่เกินขนาดที่ระบุ มีแต่เล็กกว่าหรือเท่ากับเท่านั้น

คุณสมบัตินี้เหมาะกับงานเพลามาก เพราะในงานประกอบส่วนใหญ่ เพลาที่ใหญ่เกินไปคือปัญหาที่แก้ยากกว่าเพลาที่เล็กไปเล็กน้อย ทั้งประกอบไม่เข้า ทำให้รูเสียหาย หรือทำให้ต้องรื้องานใหม่ทั้งชุด

ด้วยเหตุนี้เพลาขาว (Bright Bar) ที่ผลิตด้วยกระบวนการดึงเย็นจึงนิยมส่งมอบที่พิกัด h9 หรือ h10 เป็นมาตรฐาน

ในตลาดไทย h10 คือสินค้าหลัก

ข้อมูลที่ควรรู้ก่อนออกใบสั่งซื้อคือ เพลาขาวที่หมุนเวียนเป็นสต๊อกหลักในประเทศไทยคือพิกัด h10 ส่วน h9 เป็นของที่แคบกว่าและมักต้องสั่งเฉพาะงาน มีทั้งราคาที่สูงกว่าและระยะเวลารอคอยที่นานกว่า

ข้อเท็จจริงนี้ส่งผลต่องานจริงหลายอย่าง

• ถ้าแบบงานระบุ h9 ควรเช็กสต๊อกก่อนรับงาน เพราะอาจต้องรอของหรือมีต้นทุนวัสดุสูงกว่าที่ประเมินไว้

• ถ้าใบสั่งซื้อไม่ระบุพิกัด ของที่ได้รับมักเป็น h10 วิศวกรที่ออกแบบโดยสมมติว่าจะได้ h9 จึงมีโอกาสเจอระยะคลอนมากกว่าที่คำนวณไว้

• ควรระบุพิกัดลงในใบสั่งซื้อทุกครั้ง แม้จะสั่งพิกัดมาตรฐานก็ตาม เพื่อให้มีหลักฐานอ้างอิงหากของที่ได้ไม่ตรงสเปก

• งานที่ต้องการแม่นกว่า h10 ควรวางแผนตั้งแต่ขั้นออกแบบว่าจะสั่ง h9 พิเศษ หรือซื้อ h10 มากลึงและเจียรเอง แล้วเทียบต้นทุนรวมทั้งสองทาง

ตารางค่าพิกัด h9 และ h10 ตามช่วงขนาด

ค่าด้านล่างเป็นค่าเบี่ยงเบนตามระบบ ISO 286 หน่วยเป็นมิลลิเมตร โดยค่าบนเป็น 0 ทุกช่วงขนาด

วิธีอ่านตาราง เช่น เพลาขนาด 40 มิลลิเมตรที่พิกัด h9 หมายถึงขนาดจริงต้องอยู่ระหว่าง 39.938 – 40.000 มิลลิเมตร ส่วนที่พิกัด h10 จะอยู่ระหว่าง 39.900 – 40.000 มิลลิเมตร

สังเกตว่า ช่วงพิกัดกว้างขึ้นตามขนาดเส้น เพราะยิ่งชิ้นงานใหญ่ยิ่งควบคุมการหดตัวและการขึ้นรูปได้ยากขึ้น

ควรเลือก h9 หรือ h10?

หลักคิดง่าย ๆ คือ ถ้ายังต้องกลึงต่ออยู่แล้ว การจ่ายเพิ่มเพื่อ h9 มักไม่คุ้ม แต่ถ้าใช้ขนาดตามเส้นได้เลย พิกัดที่แคบกว่าจะช่วยลดงานแต่งและลดของเสียได้มาก

ข้อควรระวัง: h9 ยังไม่พอสำหรับประกอบตลับลูกปืน

งานที่ต้องสวมตลับลูกปืนลงบนเพลาโดยตรงมักต้องการพิกัดระดับ h6 หรือ h7 ซึ่งแคบกว่า h9 มาก ลองเทียบที่เพลาขนาด 20 มิลลิเมตร

• h6 — 0 / −0.013 มม.

• h7 — 0 / −0.021 มม.

• h9 — 0 / −0.052 มม.

• h10 — 0 / −0.084 มม.

เพลาขาวที่ผลิตด้วยการดึงเย็นตามปกติไม่ได้ถูกออกแบบมาให้ถึงพิกัดระดับ h6 – h7 หากงานของคุณต้องการระดับนั้น ต้องนำไปกลึงและเจียรผิว (Grinding) เพิ่มเติม หรือสั่งเพลาที่ผ่านการเจียรมาแล้วโดยเฉพาะ

การเข้าใจจุดนี้ผิดเป็นสาเหตุที่พบบ่อยของปัญหาลูกปืนหลวมและสึกก่อนเวลา อ่านเพิ่มเติมได้ที่ ชิ้นส่วนเครื่องจักรที่ใช้เพลาขาว

พิกัดขนาดไม่ใช่ค่าเดียวที่ต้องดู

วิศวกรจำนวนมากระบุแค่ h9 แล้วคิดว่าครบ แต่ในทางปฏิบัติยังมีอีก 3 ค่าที่มีผลต่อการใช้งานจริง

• ความตรง (Straightness) — เพลาที่ขนาดอยู่ในพิกัดแต่คด ก็ยังใช้กับงานหมุนรอบสูงไม่ได้

• ความกลม (Roundness) — หน้าตัดที่รีทำให้วัดได้ค่าต่างกันในแต่ละแนว

• ความหยาบผิว (Surface Roughness) — มีผลโดยตรงกับการสึกหรอและอายุซีล อ่านต่อที่ ทำไมผิวเพลาขาวต้องเรียบ

การระบุครบทั้งสี่ค่าในใบสั่งซื้อจะช่วยลดปัญหาของไม่ตรงสเปกได้มากที่สุด ดูรายการที่ควรระบุทั้งหมดได้ที่ คู่มือเลือกซื้อเพลาขาวสำหรับวิศวกร 10 เช็กลิสต์

วิธีระบุพิกัดในใบสั่งซื้อ

รูปแบบที่ชัดเจนและอ่านไม่ผิดคือระบุขนาดพร้อมพิกัดและความยาวไว้ด้วยกัน เช่น

• เพลาขาว S45C Ø25 h9 ยาว 3,000 มม. จำนวน 10 เส้น

• หากต้องการค่าตัวเลขกำกับด้วย ระบุเพิ่มเป็น Ø25 (0 / −0.052)

ควรระบุเสมอว่าต้องการเอกสารรับรองคุณภาพวัสดุ (Mill Test Certificate) หรือไม่ และหากงานสำคัญ ควรขอผลวัดขนาดจริงของล็อตที่จะส่งมอบด้วย

คำถามที่พบบ่อย

h9 กับ H9 ต่างกันอย่างไร?

ต่างกันที่ชิ้นส่วนที่ใช้ ตัวพิมพ์เล็ก h9 คือพิกัดของเพลา ส่วนตัวพิมพ์ใหญ่ H9 คือพิกัดของรู และมีทิศทางค่าเบี่ยงเบนตรงข้ามกัน คือ H จะเบี่ยงไปทางบวก ส่วน h เบี่ยงไปทางลบ

ทำไมค่าพิกัดถึงเป็นลบเสมอ?

เพราะตำแหน่ง h กำหนดให้ค่าเบี่ยงเบนด้านบนเป็นศูนย์ ชิ้นงานจึงมีได้แค่ขนาดพอดีหรือเล็กกว่า ซึ่งเป็นสิ่งที่ต้องการในงานเพลา

เพลาดำมีพิกัด h9 h10 ไหม?

ไม่มี เพลาดำใช้พิกัดตามมาตรฐานเหล็กรีดร้อนซึ่งกว้างกว่ามาก และไม่ได้ระบุเป็นระบบ ISO 286 หากต้องการพิกัดระดับ h ต้องใช้เพลาขาวหรือนำเพลาดำไปกลึงเอง ดูรายละเอียดที่ เพลาดำคืออะไร

สั่ง h9 แล้ววัดได้ใหญ่กว่าขนาดระบุ ผิดสเปกหรือไม่?

ผิดสเปก เพราะพิกัด h กำหนดว่าค่าสูงสุดคือขนาดระบุพอดี หากวัดได้ใหญ่กว่านั้นถือว่าเกินพิกัด ควรแจ้งผู้ขายพร้อมผลการวัด

ไททัน สตีล ส่งมอบเพลาขาวที่พิกัดเท่าไหร่?

สต๊อกหลักเป็นพิกัด h10 ตามมาตรฐานที่ใช้กันทั่วไปในตลาดไทย หากงานของคุณต้องการ h9 หรือพิกัดที่แคบกว่านั้น แจ้งทีมงานล่วงหน้าเพื่อตรวจสอบสต๊อกและระยะเวลาจัดหา

สรุป

h9 และ h10 ต่างกันที่ความกว้างของช่วงพิกัด โดย h9 แคบกว่าและแม่นยำกว่า ส่วน h10 กว้างกว่าและประหยัดกว่า ทั้งคู่มีจุดร่วมคือเพลาจะไม่ใหญ่เกินขนาดที่ระบุ

เลือก h10 เมื่อยังต้องกลึงต่ออยู่แล้ว และเลือก h9 เมื่อจะใช้ขนาดตามเส้นเลย ส่วนงานที่ต้องประกอบตลับลูกปืนโดยตรงต้องวางแผนเจียรผิวเพิ่ม เพราะเพลาขาวมาตรฐานยังไม่ถึงพิกัดระดับนั้น

หากไม่แน่ใจว่าแบบงานของคุณต้องใช้พิกัดระดับใด ส่งแบบมาให้ทีมงานไททัน สตีลช่วยตรวจสอบได้ที่ หน้าติดต่อ พร้อมระบุพิกัดที่ต้องการ